Henryk Siemiradzki

Henryk Siemieradzki – malarz, zakochany w świat antyczny

Charkowszczyzna zawsze budziła natchnienie artystów, które tu urodziły się i osiągnieli sukces tworczy. Nie był wyjątkiem również Polak Henryk Siemieradzki – znany na całym świecie mistrz malarstwa, profesor Sankt-Petersburgskiej Akademii Sztuk Pięknych, członek honorowy Rzymskiej, Berlińskiej, Sztokholmskiej Akademii Sztuk Pięknych, a również członek korespondent Paryskiej Akademii Sztuk Pięknych. Jego imię kojarzy się z epickiemi płótnami, na których uwidacznia Grecja, Rzym, motywy biblijne, zalane słońcem pejzaże, a na ich tle – odrysowane w sposób wirtuozowski sceny idyliczne. Eksponowanie płócien Siemieradzkiego na wystawach w Sankt Petersburgu i Moskwie, Rzymie i Paryżu, Warszawie i Krakowie, Wiedniu i Pradze, Filadelfii i Melbourne zawsze wywoływało wielkie zainteresowanie wśród społeczeństwa miejscowego i było jaskrawym wydarzeniem życia kulturalnego. Jednym z sympatyków twórczości malarza był sam cesarz Ołeksandr II.

Henryk Hector Siemiradzki urodził się 24 października 1843 roku. Jego ojciec – Hipolit Siemiradzki – był generałem dragońskiego pułku, rozkwaterowanego w miasteczku Nowobiełgorod (teraz – Peczenihy Charkowskiego obwodu). Matka przyszłego malarza – Michalina z Pruszyńskich – również była polką. Dziś w celu uczczenia pamięci wybitnego urodzonego w Peczenihach jego imieniem nazwano liceum, a samemu Henrykowi zbudowano pomnik.

Siedem lat później rodzina Siemieradzkich przenosi się do centrum gubernii i kupuje rozległy majątek blisko cichej dzielnicy Tiurinki. Sadyba tego szlachetnego rodu od razu stała się ważnym ośrodkiem polskiej kultury i wspólnoty katolickiej Charkowa. Przecież Hipolit Siemiradzki był starostą kościele miejskim, który dotychczas istnieje na ulice Gogola.

Dziś o 20-rocznym pobycie Henryka Siemiradzkiego w Charkowie przypominają  Siemigradzka ulica, Siemigradzki zaułek i Siemigradzki wjazd , ulokowane na dzielnice blisko Saburowej daczi – właśnie na tym miejscu kiedyś był majątek rodziny malarza. Błędne napisanie tych urbononimów niestety tak i nie zostało skorygowane.

Henryk od najmłodszych lat interesował się rysowaniem. W 2-m gimnazjum charkowskim (49.990085,36.224178), w którym przyszły malarz nauczał się poczynając od pierwszej klasy, wtedy pracował nauczycielem rysowania Dmytro Bezperczy – uczeń Karł Brułłow. To właśnie Bezperczy ujawnił talent polskiego chłopaka i zachęcił jego do poświęcenia się sztuce.

Często imię Henryka Siemiradzkiego kojarzy się z epitetami na kształt dumny, nieotwarty, zarozumiały. Jednak nikogo nie pozostawi obojętnym na ile z wielkim szacunkiem Henryk traktował swojego nauczyciela. Już będąc członkiem najbardziej prestiżowych akademii sztuk, mając liczne tytuły honorowe i sławą europejską, on na dalej pisał listy do Bezperczego, w których opowiadał aktualności swojego życia i sprawy malarskiej. Wielkie poszanowanie i wdzięczność, które Siemiradzki wykazywał do skromnego gimnazjalnego malarza, przekreśla rozpowszechnione stereotypy o ambiwalentnym charakterze Henryka.

W 2-m gimnazjum męskim (niestety, jego gmach nie zachował się dotychczas), ulokowanym blisko Sobora Zwiastowania w Charkowie, panował duch twórczości. Podczas lekcji rysowania Dmytro Bezperczy opowiadał o Antyczności i Renesansu. To właśnie wskutek tego Henryk w ciągu całego swojego życie wykazywał zamiłowanie do tych epok historycznych. Bezperczy zachęcał chłopaka nie kopiować oryginały utworów innych malarzy, ale rysować z natury. Nauczyciel na dziesięć lat przeżył swojego ucznia. Do ostatniego dnia życia Henryk nazywał jego swoim jedynym maistrem i odsyłał jemu do Charkowa listy, pełne szczerego poszanowania i wdzięczności.

Rodzice nie przeszkadzali zamiłowaniu syna sztuką, lecz Hipolit Siemiradzki marzył o innej karierze dla Henryka. Właśnie dlatego ostatni wstąpił do Oddziału Przyrodniczego na Wydziału Fizyczno-Matematycznym Imperatorskiego Uniwersytetu Charkowskiego (ul. Uniwersytecka, 16) (49.988724,36.229849). Jednak młody Siemiradzki na dalej zwiedzał lekcje Bezperczego. Wydział fizyczno-matematyczny wtedy proponował o wiele szersze wiedze, porównując z okresem dzisiejszym. Więc nie warto dziwić się tematu pracy podsumującej Henryka – “O instynktach owodów”. Ta praca jest ciekawa nie tyle swoją treścią naukową, jak ozdobieniem. Przecież Siemiradzki hojnie ubrał ją licznymi rysunkami motylów i сhrząszczów.

Jeszcze przed początkiem nauczania w Uniwersytecie Charkowskiem Henryk demonstrował wielkie zainteresowanie światem przyrody, który on zaczął ujawniać we wczesnym dzieciństwie. Wykładowca przyrodoznawstwa był bardzo zadowolony, oglądając zeszyty Henryka: “Jego robactwa, ptaki, rośliny były namalowane tak wyraźnie, że można było ich reprodukować w książkach”. Córka Siemiradzkiego – Wanda Przyjemska – wspominała, że ojciec: “w dzieciństwie był prosto zakochany w motylów, którymi na tyle bogata Ukraina. W Charkowie zbierał piękną kolekcję, był tam zaprzyjaźniony z jednym rówieśnikiem, który przekazał jemu te zamiłowanie kolekcjonowaniom, i oni razem zbierali jaskrawe wzorce. Ten zachwyt zawsze był właściwy dla ojca”.

Według badaczy życiorysu malarza, to właśnie studiowanie nauk ścisłych w charkowskiej alma mater przyczyniło się pojawieniu w niego zwyczaju korzystać z obliczenia matematycznego przy pobudowie kompozycji, zdolności postrzegać świat przez jego szczegóły, ostrego oka obserwatora.

W 1864 roku Henryk Siemieradzki pomyślnie obronił pracę podsumowującą i mimo wszystko podjął decyzję uczyć się dalej na malarza. On wyjechał do Sankt Petersburga i został wolnym słuchaczem w Akademii Sztuk (na zasadach zwykłych w niej mogli nauczać się tylko młodzi ludzie które nie osiągnęły wieku 20 lat). Będąc wolnym słuchaczem Henryk musiał płacić 25 rubli na rok, ale miał szansę wziąć udział w konkursie na Mały złoty medal. A on udostępniał sześcioletnią podróż do Europy kosztem państwa.

Już w 1866 r. on został pełnoprawnym studentem Akademii. W taki sposób byli poszanowane piękni szkice i obrazy, które przygotował Henryk. Jeszcze będąc wolnym słuchaczem, Siemiradzki otrzymał dwa srebrne medale za stworzenie obrazu “Anioł śmierci bije wszystkich pierwszych dzieci Egiptu”.

Głównym tematem twórczości Henryka byli historia i byt czasów Antyczności (VIII st. p.n.e. – III-IV st. n.e.). A mianowicie – Starożytnej Grecji i Starożytnego Rzymu, które w III st. n.e. połączyli się w jedną całość kulturalną w ramach wielkiego państwowego organizmu – Imperium Rzymskiego. Siemiradzki, jak i liczne jego współczesne, uważał antyczną tradycję za główny punkt odwołania cywilizacji europejskiej, jej bazę. Wybór Henrykiem tematyki antycznej włączał jego do kręgu tradycji ponadnarodowej, więc – on mógł czuć się nie Polakiem czy Rosjaninem, a Europejczykiem sensu stricte.

W okresie nauczania młody artysta otrzymał sześć srebrnych i trzy złote medale. Henryk podziwiał innych wychowanków Akademii swoją wyjątkową erudycją: był bardzo zaawansowany w historii świata starożytnego i w historii sztuk, a również – dobre znał nauki przyrodnicze. Młody Siemiradzki był również zapalonym teatromanem. Nie omijał uwagą żadnej hucznej premiery, faworyzując operze i baletu. W 1870 roku Henryk Siemiradzki skończył Akademię, uzyskująć tytuł malarza klasowego i Duży złoty medal za konkursowy obraz “Zaufanie Ołeksandra Macedonskiego lekarzowi Filipowi”. Jednocześnie młody malarz został wynagrodzony sześcioletnim stażem zagranicznym.

Przed tą podróżą Henryk Siemiradzki po raz ostatni odwiedza Charków, żeby sprzedać rodzinny majątek. Przecież jego ojciec wtedy już przeszedł na emeryturę w stopniu generała i wyjechał do Warszawy. Podczas ostatniej wizyty do naszego miasta Siemiradzki ofiarował Maryji Rajeskiej-Iwanowej, dyrektorce charkowskiej szkoły artystycznej, swój obraz “Sklep trumniarza”, który do dziś jest eksponowany w Charkowskim muzeum artystycznym (ul. Zon Myronosyc 11) (49.999125, 36.238588). Od r. 1926 w nim również znajduje się jeszcze jedna praca mistrza – “Piraci isawryjskie sprzedają swoją zdobycz” (inny tytuł tego obrazu – “Korsarze”). Drugą jego wersję dziś jest w Polsce.

Sprzedawszy majątek rodzicielski w Nowobiełgorodzie, Henryk Siemiradzki wyjezdża do Monachium, który wtedy był uważany za jeden z największych ośrodków europejskiej kultury artystycznej. W tym niemieckim mieście malarz bardzo szybko napisał wielofigurowy (po raz pierwszy w swojem życiu) obraz “Orgia rzymska za czasów Cesarstwa”, który w 1872 roku nadesłał do Sankt Petersburga, w celu eksponowania podczas wystawy akademickiej. Ten obraz miał duże powodzenie, wskutek czego ją nabył za wysoką cenę dziedzic tronu Ołeksandr Ołeksandrowicz (przyszły imperator Ałeksandr ІІІ).

Z Niemiec Siemiradzki wyruszył do Rzymu, o którym marzył już od wielu lat. Majestatyczne miasto odpowiadało jego najlepszym oczekiwaniam – malarz podejmuje decyzję żyć i pracować właśnie tu. Henrykowi udało się wynająć pracownię, rozmieszczoną na znanej Via Margutta – ulice malarzy, modeli i modelek, gdzie on pracował aż do roku 1883.

A w 1873 roku stało się ważne wydarzenie w życiu osobistym malarza – Henryk Siemiradzki zaślubił swoją cioteczną siostrą Marynę Pruszyńską. Narodziła jemu trzech synów – Bolesława (1874 r.), Leona (1875 r.), Kazimierza (1876 r., on zmarł w jednorocznym wieku) – i córkę Wandę (1878 r.).

W 1876 roku malarz pisze gigantyczny za rozmiarami obraz na antyczny i chrześcijański temat – “Pochodnie Nerona” (inny tytuł – “Świeczniki chrześcijaństwa”. To dzieło sztuki najpierw było zademonstrowane publiczności rzymskiej, potem – w stolicy Imperium Rosyjskiego, a jeszcze później – na Paryskiej wystawie.

W 1877 roku Sankt Petersburska Akademia Sztuk Pięknych nadała Henrykowi Siemiradzkiemu tytuł profesora. Tego samego roku organizatorzy Paryskiej wystawy nagrodzili jego złotym medalem i Orderem Narodowym Legii Honorowej. Akademii Sztuk Pięknych w Paryżu, Berlinie, Sztokholmu i Rzymie mianowali Siemiradzkiego swoim członkiem, a Galeria Uffizi zaproponowała jemu nadesłać swój autoportret dla sali wybitnych malarzy, który jest w tym znanym muzeum florenckim.

Dzięki swojemu talentowi Siemiradzki został zamożnym człowiekiem. On zbudował piękny jednopiętrowy marmurowy pałac w antycznym stylu, a w Polsce nabył majątek Strzałkowo, w którym spędzał każde lato.

W 1889 roku była zorganizowana osobna akademicka wystawa malarza w Sankt Petersburgu. Rada Akademii mianowała Siemiradzkiego swoim członkiem honorowym. Tego samego roku na na wystawie międzynarodowej w Melbourne jego obraz “Piraci isawryjskie sprzedają swoją zdobycz” uzyskał złoty medal.

Warto również zauważyć, że Siemiradzki rozpisywał kurtyny teatralne w Krakowie (1894) i Lwowie (1900), jak również dekoracyjne panneau w Filharmonii Warszawskiej (1901).

Chociaż ulubioną tematyką artysty była Antyczność, jednak motywy dziecinstwa również czasem odzwierciadlali się w jego obrazach – niewielki zbiór utworów H. Siemieradzkiego treści ukraińskiej świadczył o ścisłych związkach z ziemią, gdzie on urodził się (“Noc świętojanska” (1880 r.) , “Idylla wiejska” (1886 r.) i inne).

Ostatnie lata życia Siemiradzki cechowali się dolegliwą i rzadką chorobą – rakiem języka. On umarł 23 sierpnia 1902 roku w swoim majątku Strzałkowo pod Nowo Rodomsko, obok Częstochowy.

Najpierw malarza pochowały w Warszawie obok rodziców, lecz za rok było rozstrzygnięto przenieść jego zwłoki do Krypty Zasłużonych na Skałce, gdzie są pochowane wiele wybitnych mieszkańców miasta. Podczas uroczystej ceremonii przeniesienia zwłok Siemieradzkiego brzmiała muzyka Chopina.

Imieniem wybitnego majstra malarstwa w Charkowie nazwano artystyczną galerię, która znajduje w północnym korpusie jego alma mater pod adresem plac Swobody 6/2 (50.0066978,36.2306679). Swoją koleją 27 października 2015 r. na budowli Biblioteki Uniwersyteckiej  (ul. Uniwersytecka, 23) (49.9891940, 36.2304686) było otwarto  tablicę pamiątkową Henrykowi Siemieradzkiemu

Źródła informacji:

  1. Денисенко, О. Г. Семирадський: від Харкова до Риму // Видатні поляки Харкова : матеріали Міжнар. наук. симп., Харків, 7 груд. 2001 р. – Харків, 2012. – С. 38–51. – (Польський альманах; вип. V).
  2. Карнацевич, В.Л. Семирадский Генрих Ипполитович // 100 знаменитых харьковчан. – Харьков, 2005. – С. 375–380.
  3. Корсик Ю.Постать і творчість Г. Семирадського в річищі сучасної мистецтвознавчої науки // Художня культура. Актуальні проблеми. Збірник наукових праць. – 2009. – Випуск 9. – С. 410-440.
  4. Черкаська Г. Син Польщі та України. [Електронний ресурс]. – Режим доступу: https://uamodna.com/articles/genrik-semygradsjkyy-evropeysjkyy-geniy-rodom-z-ukrayiny/

Przygotowała – Wałeria Jarowa

 

 

 

 

 

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *